1980’lerden çok daha öncesine, İkinci Dünya Savaşı sonrası başlayan Soğuk Savaş iklimine bakmak gerekiyor. 1947’de Truman Doktrini’nin ilanıyla birlikte, ABD’nin “komünizm yayılmasın” stratejisi çerçevesinde Türkiye de bir cephe ülkesine dönüştü. Bu süreçte, devletin güvenlik aygıtı içine yerleştirilen Özel Harp Dairesi, genç milliyetçi-muhafazakâr gruplarla—özellikle MHP ve Ülkü Ocakları’yla—yakın ilişki kurdu. Amaç, iç cephede sol akımları bastırmak, ülkeyi “kızıl tehlike”den korumaktı.

1960’lı yılların sonunda üniversite kampüslerinde büyüyen sol eğilimli gençlik, işçi sınıfının hak arayışına destek veriyor, eşitlikçi, laik ve anti-emperyalist bir toplumsal düzen talep ediyordu. 1968’de tüm dünyayı sarsan öğrenci hareketleri Türkiye’ye de yansıdı; fabrikalarda grevler, mahalle komiteleri, devrimci gruplar ortaya çıktı. Öte yandan devletin ve milliyetçi basının dili netti: Solcular “anarşist” ve “vatan haini”ydi. Camilerde, kahvehanelerde komünizm karşıtı vaazlar, posterler ve manşetler, toplumsal algıyı sistematik olarak şekillendirdi.

1971 Muhtırası’yla başlayan “istisnai dönem” koşullarında Özel Harp Dairesi devreye girdi. Sağcı paramiliter milisler, emniyet güçleriyle iş birliği içinde solcu semtlerde devriye attı, ev basmaları düzenledi. Kanlı Pazar (Bahçelievler Katliamı, 1978), Maraş Katliamı (1978), Çorum Olayları (1980) gibi örneklerde saldırganların büyük bölümü Ülkü Ocakları mensubu ya da milliyetçi gençlerdi. Güvenlik güçlerinin bu olaylara gecikmeli veya hiç müdahale etmemesi, olayların planlı olduğunu gösteriyordu.

Kırsal alanda ise tablo farklı akıyordu: Az okuryazar, tarımla geçinen köylü gençler, “komünizm”in topraklarını baltalayacağı kaygısıyla milliyetçi söyleme kapıldı. Şehirli solcu öğrencilerle köylü çocuklar arasındaki bu kültürel uçurum, “aydın–halk” çatışmasını besledi. Medya, sağın kontrolündeydi; solcu eylemler sensasyonel şekilde haberleştirilirken, sağcı şiddet “karşı tedbir” olarak tanımlanıyordu.

1975–1980 arasında sermaye sınıfı, işçi grevleri ve artan toplumsal talep karşısında paniğe kapıldı. Sendikalardaki ve kent merkezlerindeki sol faaliyetler, patron çevrelerini ve iktidardaki partileri harekete geçirdi. Milliyetçi Cephe Koalisyonu (1975–1977) hükümeti döneminde, MHP’li bakanların da desteğiyle sağcı milis güçler resmî olarak teşvik edildi. O dönem televizyonlarda, radyolarda milliyetçi marşlar çalındı, “vatanını seven gençlik” propagandası yapıldı.

Bütün bu atmosferde, sol ve sağ cepheler arasındaki ayrışma derinleştikçe gençler birbirine düşmanlaştırıldı. Sokak çatışmaları, kurşun yağmurunda birbirini yok etmeye yönelik psikolojik harekâtlarla iç içe geçti. “Durduk yere silaha sarılınmadığı” gerçeği kadar, “silahı eline alanın devlete güvenmediği” de bir o kadar haklı bir savunma refleksi oldu.

Deniz Gezmiş’i ve Dava Arkadaşlarını Kim Unutturmak İstiyor: