Bản phóng sự về Việt Nam đã từng bị vùi lấp (Speedy Express)

Link: https://www.typeinvestigations.org/investigation/2008/11/13/vietnam-expose-wasnt/

Một bài báo trên tờ Newsweek năm 1972 lẽ ra đã có thể phơi bày việc quân đội Mỹ sát hại thường dân Việt Nam trên quy mô lớn — nhưng các biên tập viên tại đó đã cắt bỏ phần lớn nội dung đưa tin vì lo ngại gây hấn với Tổng thống Nixon.

Mặc dù là con trai của một quân nhân, Alex Shimkin đến Việt Nam không phải với tư cách lính chiến mà là một dân thường làm việc cho Tổ chức Tình nguyện Quốc tế (IVS), một tổ chức cứu trợ nhân đạo phi chính phủ. Sinh ra tại Washington, D.C. và lớn lên ở Urbana, Illinois, Shimkin đã bỏ học đại học để tham gia phong trào dân quyền trước khi hoàn thành bằng cử nhân và lên đường sang Việt Nam vào đầu năm 1969. Tại đây, trong khi thực hiện các dự án phát triển cộng đồng, ông đã sử dụng thành thạo tiếng Việt. Ông rời IVS vào năm 1971 sau khi tạo dựng được danh tiếng nhờ khả năng tìm kiếm những thông tin khó tìm và kiến thức bách khoa về Việt Nam, về con người và những sự phức tạp của cuộc chiến. Trưởng văn phòng đại diện của tờ Newsweek tại Sài Gòn, Kevin Buckley, đã sớm thuê ông làm cộng tác viên. Shimkin dự định cuối cùng sẽ viết một cuốn lịch sử chuẩn xác về Chiến tranh Việt Nam và ngay năm sau đó, ông đã được nhận vào Đại học Princeton để học cao học.

Buckley, hiện là biên tập viên đóng góp cho tờ Playboy và giảng viên thỉnh giảng tại Trường Báo chí thuộc Đại học Columbia, nói với tôi: “Alex Shimkin đã mở mắt cho tôi và cho tôi thấy những khía cạnh của cuộc chiến mà tôi đã bỏ lỡ ngay cả sau gần bốn năm ở Việt Nam. Đi cùng anh ấy và lắng nghe anh ấy kể lại những gì người dân Việt Nam ở Đồng bằng sông Cửu Long đang nói, đặc biệt là khi họ không biết anh ấy hiểu tiếng Việt, là một trong những trải nghiệm đầy sức mạnh và nhiều thông tin nhất trong cuộc đời tôi.”

“Cái giá đắt của Bình định hóa” (Pacification’s Deadly Price), một cuộc điều tra chung về vụ thảm sát thường dân Việt Nam của quân đội Mỹ trong Chiến dịch Speedy Express, là thành tựu rực rỡ nhất trong mối quan hệ hợp tác của hai người. Nhưng câu chuyện đầy sức bùng nổ này đã bị giữ lại trong nhiều tháng và cuối cùng chỉ được xuất bản dưới dạng bị "rút ruột" vào ngày 19 tháng 6 năm 1972. Để làm giảm thêm tác động của cuộc điều tra, Newsweek đã cho phép một cựu quan chức cấp cao của Mỹ tại Việt Nam — người đã bí mật biết về sự tồn tại của “hàng trăm” ví dụ về chính những kiểu giết chóc mà Buckley và Shimkin tìm cách phơi bày — lên tiếng chỉ trích bài báo ngay trên các trang báo của mình mà không cho phép một sự phản biện đầy đủ. Gần đây, Buckley đã chia sẻ với tôi phiên bản chưa bị cắt xén của câu chuyện và các bản thảo tiếp theo, cùng với các ghi chép gốc của ông và Shimkin.

Mặc dù một cựu binh Việt Nam, người lúc đó chỉ tự xưng là “Trung sĩ quan tâm” (Concerned Sergeant), đã tìm cách phơi bày những nỗi kinh hoàng của Chiến dịch Speedy Express, nhưng những lời phản đối của ông chưa bao giờ đến được tay các phóng viên. Thay vào đó, cuộc điều tra của Buckley và Shimkin bắt đầu bằng việc Shimkin nghiên cứu kỹ lưỡng các thông cáo báo chí và các tài liệu chính thức khác do Bộ Chỉ huy Viện trợ Quân sự Mỹ tại Việt Nam (MACV) ban hành. Trong những tài liệu này, ông đã tìm thấy những manh mối đầu tiên về các vụ sát hại quy mô lớn được thực hiện từ tháng 12 năm 1968 đến tháng 5 năm 1969. Dựa trên những manh mối đó, ông và Buckley đã bắt đầu một cuộc điều tra kéo dài nhiều tháng, phỏng vấn các quan chức dân sự và sĩ quan quân đội Mỹ, phân tích hồ sơ bệnh viện dân sự và di chuyển bằng đi bộ, xe jeep, thuyền và bè vào vùng Đồng bằng sông Cửu Long để phỏng vấn những người dân Việt Nam sống sót sau chiến dịch Speedy Express.

Cuộc điều tra của Buckley và Shimkin tiết lộ rằng tỷ lệ "tiêu diệt" so với vũ khí thu hồi được cực kỳ chênh lệch (14,5 trên 1) mà Sư đoàn Bộ binh số 9 đạt được trong chiến dịch Speedy Express không phải do du kích thiếu vũ khí, mà do thực tế là hàng nghìn thường dân đã bị giết. họ biết được rằng hầu hết những cái chết này là kết quả hàng ngày của việc thường dân, đi lẻ tẻ hoặc thành cụm nhỏ, bị bắn phá vào ban đêm và từ trên không. Họ cũng phát hiện ra nhiều vụ giết người hàng loạt. Các ghi chép của Shimkin cho thấy ông đã tìm thấy bằng chứng về một vụ thảm sát của lực lượng Mỹ vào tháng 2 năm 1969 khiến 40 đến 50 người Việt Nam, chủ yếu là phụ nữ và trẻ em, bị thương hoặc thiệt mạng. Phỏng vấn một người sống sót bị thương cũng như một người phụ nữ đã mất mẹ trong cuộc tắm máu đó, Shimkin biết được rằng quân đội Mỹ đã phục kích một đoàn ghe của dân thường gần biên giới hai tỉnh Kiến Phong và Định Tường.

Trong quá trình phân tích các tỷ lệ tiêu diệt không cân xứng, Buckley và Shimkin đã bắt gặp các tội ác khác, một trong số đó cuối cùng đã gây chấn động khoảng 30 năm sau. Việc Shimkin xem xét các tài liệu chính thức của MACV cho thấy vào ngày 11 tháng 2 năm 1969, quân đội Sư đoàn Bộ binh số 9 đã tấn công ba chiếc ghe máy, báo cáo tiêu diệt 21 kẻ thù mà không có thương vong nào cho phía Mỹ. Ngày 17 tháng 2, lực lượng mặt đất và trực thăng Mỹ đã phá hủy 4 chiếc ghe, tiêu diệt 10 người, một lần nữa không có thương vong cho phía Mỹ. Sau đó, vào lúc 1 giờ sáng ngày 26 tháng 2, theo bản tóm tắt các báo cáo của MACV của Shimkin, “một đội SEAL của Hải quân Mỹ đã bị hỏa lực từ một lực lượng kẻ thù không rõ quy mô tấn công... Kết quả: 21 kẻ thù bị tiêu diệt, hai cấu trúc bị phá hủy và thu giữ được hai vũ khí cá nhân. Không có thương vong về phía Mỹ.”

Nhiệm vụ cuối cùng đó đã trở nên nổi tiếng khi có thông tin tiết lộ rằng Thượng nghị sĩ tương lai Bob Kerrey đã chỉ huy đội SEAL trong chiến dịch ngày 26 tháng 2 đó vào làng Thạnh Phong. Kerrey sau đó tuyên bố rằng những thường dân đã chết trong làn đạn lạc giữa hai bên, nhưng những người dân Việt Nam trong làng và thành viên dày dạn kinh nghiệm nhất trong đội của Kerrey lại nhớ về một vụ thảm sát thẳng tay. Điều không ai tranh cãi là các thành viên của đội SEAL trước tiên đã dùng dao, sau đó xả một loạt đạn ít nhất 1.200 viên khiến hơn 20 thường dân, nhiều người trong số họ tập trung cùng nhau ở giữa xóm, tử vong. Kerrey đã nhận được Ngôi sao Đồng cho hành động của mình đêm đó, và những thường dân đã được cộng thêm vào số lượng xác kẻ thù tiêu diệt được.

Năm 1998, Newsweek đã bác bỏ một bài viết về vụ thảm sát đó của phóng viên Gregory Vistica. Như Vistica đã viết trong cuốn sách xuất bản năm 2003 của mình, The Education of Lieutenant Kerrey, khi Kerrey rút lui khỏi cuộc đua tổng thống sắp tới, một biên tập viên cấp cao của tạp chí đã nói với ông rằng việc xuất bản “một bài báo về hành động của Kerrey ở Việt Nam... sẽ là một sự dồn ép không công bằng.” Vụ thảm sát vẫn là bí mật của Kerrey cho đến khi Vistica, sau khi rời Newsweek, xuất bản một bài phơi bày trên tờ The New York Times Magazine vào năm 2001.

26 năm trước khi các biên tập viên bác bỏ bài báo của Vistica, Newsweek đã giữ lại và sau đó cắt xén câu chuyện của Buckley và Shimkin với cùng một logic như vậy. Vào tháng 1 năm 1972, Buckley đã gửi bản thảo đầu tiên của bài báo của ông và Shimkin từ Sài Gòn về New York. Bài viết phơi bày việc giết chóc trên quy mô lớn và dường như đã trả lời một cách thuyết phục cho câu hỏi mà các phóng viên đặt ra trong phần dẫn nhập của câu chuyện: “Liệu Mỹ Lai có phải chỉ là một sự áp dụng đặc biệt khủng khiếp của một chính sách mà trên thực tế đã giết hại nhiều thường dân hơn nhiều so với số lượng bị giết trong ngôi làng nhỏ đó?”

Thông tin nội bộ tại MACV và Lầu Năm Góc cho biết quân đội đang hết sức lo ngại về những phát hiện của Buckley và Shimkin. Nhưng thay vì vội vàng đưa câu chuyện lên mặt báo, Newsweek đã trì hoãn bài viết, với việc các biên tập viên ở New York phản đối việc Buckley liên kết Mỹ Lai và Speedy Express; tuyên bố rằng các bài viết về thường dân bị giết bởi hỏa lực “bừa bãi” không có gì mới; và yêu cầu bản thảo phải được rút ngắn một cách triệt để. Buckley — trong các bức điện tín riêng tư cho đến nay — đã phản hồi bằng cách chỉ ra rằng quân đội sợ hãi cụ thể vì bài báo đề cập đến các chính sách của cấp chỉ huy. “Ngày qua ngày,” Buckley viết, Sư đoàn 9 “đã giết những người không tham chiến bằng hỏa lực vốn không hề bừa bãi một chút nào.”

Shimkin quay trở lại Đồng bằng sông Cửu Long để đưa tin thêm, nơi ông tìm thấy thêm nhiều nhân chứng người Việt, và Buckley đã viết lại bài báo nhằm nỗ lực đưa bài viết lên mặt báo trước khi ông rời Đông Dương theo kế hoạch. Ở phần mở đầu của bản thảo mới, Buckley viết: “Bốn năm ở đây đã thuyết phục tôi rằng những tội ác khủng khiếp đã được thực hiện ở Việt Nam. Cụ thể, hàng ngàn hàng vạn thường dân không vũ trang, không tham chiến đã bị giết bởi hỏa lực Mỹ. Họ không bị giết do tai nạn. Cách đánh cuộc chiến này của người Mỹ đã khiến cái chết của họ là không thể tránh khỏi.” Ông đã dự đoán một cách tiên tri rằng với quá trình Việt Nam hóa chiến tranh, rất có thể “sẽ không bao giờ có một sự hạch toán cho những tội ác này.”

Buckley bàn giao công việc tại văn phòng và đi nghỉ dài ngày trong khi bài báo vẫn ở trạng thái chờ đợi. Khi ông trở lại New York vào mùa xuân năm 1972, ông lại tiếp tục thúc đẩy việc xuất bản, cuối cùng yêu cầu quyền được đăng nó dưới dạng cộng tác viên tự do cho báo khác. Các biên tập viên của Newsweek đã từ chối vì sợ rằng điều đó sẽ khiến họ có vẻ quá bạc nhược khi không dám xuất bản nó. “Cuối cùng tôi cũng nhận được một lý do từ biên tập viên Kermit Lansner,” Buckley cho biết vài năm sau đó trong một cuộc phỏng vấn với Phillip Knightley, tác giả cuốn The First Casualty. “Ông ấy nói với tôi rằng sẽ là một cuộc tấn công vô cớ vào chính quyền [Nixon] vào thời điểm này nếu thực hiện một câu chuyện khác về cái chết của thường dân sau khi báo chí đã gây khó khăn cho quân đội và Washington về vụ Mỹ Lai.”

Câu chuyện về Speedy Express lẽ ra phải bùng nổ hơn cả bài phơi bày về Mỹ Lai của Seymour Hersh, nhưng thực tế đã không như vậy. Bản thảo gốc dài 4.700 từ của Buckley và Shimkin đã bị gọt giũa xuống còn 1.800 từ. Những tài liệu bị mất bao gồm các đoạn cuối từ bản thảo gốc của họ, vốn kết thúc bằng một loạt câu hỏi họ đã đặt ra cho quân đội Mỹ nhưng không được trả lời — và một lời thách thức:

“Những sự thật vốn đã có sẵn gợi ý câu trả lời cho nhiều câu hỏi của Newsweek. Và các câu trả lời gợi ý rằng ‘Speedy Express’ là một thành công với cái giá của tội ác. [MACV] nói rằng nếu Newsweek có thể cung cấp thông tin cho thấy thường dân bị giết với số lượng lớn thì ‘bộ chỉ huy muốn có cơ hội để theo dõi thông tin đó.’ Họ đang có cơ hội đó ngay bây giờ.”

“Cái giá đắt của Bình định hóa” đã bị tàn phá bởi việc biên tập đã cắt bỏ phần lớn báo cáo của Buckley và Shimkin, bao gồm cả một phần lề riêng ghi lời các nhân chứng Việt Nam. Cuối cùng, các quan chức quân đội đã không bao giờ bị thúc ép về những phát hiện của cuộc điều tra và có thể vượt qua làn sóng quan tâm nhỏ mà nó tạo ra. Nếu quân đội bị yêu cầu giải trình; nếu một cuộc điều tra chính thức lớn, tương tự như Ủy ban Peers (vốn đã làm sáng tỏ các chi tiết của vụ thảm sát Mỹ Lai), được thực hiện; nếu những tuyên bố của "Trung sĩ quan tâm", người tố giác chiến dịch Speedy Express, được đưa ra ánh sáng trong quá trình đó; thì câu chuyện về Speedy Express có lẽ đã thay đổi cách hiểu về phương thức tiến hành chiến tranh của người Mỹ.

Điều đó đã không bao giờ xảy ra.

John Paul Vann, một trung tá quân đội đã nghỉ hưu và trở thành một quan chức dân sự cấp cao tại Việt Nam, đã né tránh Buckley và Shimkin khi họ điều tra Speedy Express, và ông đã chết trong một vụ rơi trực thăng vài ngày trước khi câu chuyện của họ được xuất bản. Bài cáo phó của ông trên tờ Newsweek, với một lời ca ngợi từ Robert Komer, cựu trưởng chương trình bình định của Mỹ tại Việt Nam và là cấp phó của chỉ huy MACV, Tướng William Westmoreland, được đăng chung ở trang hai của bài báo. Tại đám tang của Vann, Komer đã đọc điếu văn, và Westmoreland, người đã nhận được một lá thư chi tiết từ "Trung sĩ quan tâm" hai năm trước đó, là một trong những người khiêng linh cữu.

Khoảng một tháng sau khi Vann được chôn cất, Alex Shimkin đã vô tình băng qua chiến tuyến của Quân đội Nhân dân Việt Nam tại tỉnh Quảng Trị. Một báo cáo ngày 24 tháng 7 năm 1972 trên tờ Newsweek ghi nhận rằng một đồng nghiệp đã nhìn thấy ông ngã xuống đất khi những quả lựu đạn nổ gần ông. Theo bài báo, ông là “thương vong lớn thứ tư của tạp chí trong cuộc chiến ở Đông Dương.”

Một tuần sau, Newsweek đăng một lá thư của Robert Komer chỉ trích bài báo “Cái giá đắt của Bình định hóa” với lý do rằng theo quan điểm của ông, Speedy Express “không phải là một phần của chương trình ‘bình định’”, như Buckley đã lập luận, đồng thời phần lớn phớt lờ, theo lời của Komer, “bất cứ điều gì mà Sư đoàn 9 của Mỹ bị cáo buộc đã làm.” Mặc dù ai cũng biết rằng các nỗ lực quân sự và bình định có mối liên hệ không thể tách rời, Komer đã cáo buộc tạp chí gắn Speedy Express với những nỗ lực đó “để có được một tiêu đề gây sốc,” và ông thậm chí còn viện dẫn tên của Vann để mô tả bài báo như một sự “phỉ báng” đối với “những nhân viên bình định của Mỹ.”

Buckley sau đó nói với Knightley: “Tôi đã thúc ép Newsweek đăng một bài thứ hai. Tôi muốn vạch trần sự biện hộ của Lầu Năm Góc và bác bỏ hoàn toàn [lá thư của Komer]. Nhưng Newsweek đã từ chối đăng bài thứ hai và tôi chỉ được phép có một phản hồi cực kỳ nhỏ đối với Komer.” Cả Buckley và Newsweek đều không biết rằng hơn một năm trước đó, vào tháng 4 năm 1971, Komer đã viết một ghi chú cá nhân cho Vann về những cáo buộc quân đội Mỹ dùng trực thăng sát hại thường dân ở Đồng bằng sông Cửu Long, trong đó ông thú nhận rằng các báo cáo nghe có vẻ “quá đúng sự thật.” Và vào tháng 5 năm 1971, Vann, người trong tháng đó đã trở thành người Mỹ quyền lực thứ ba tại Việt Nam, đã trả lời rằng “nghĩa đen là có hàng trăm ví dụ kinh khủng đã được ghi lại bởi các cố vấn đang phẫn nộ, cả quân sự và dân sự.” Không cần phải nói, Komer chưa bao giờ đề cập đến điều này trong bức thư gửi tờ Newsweek