De Religiositate Vulgi Intelligenda: De Cultibus Fatorum

Κατανόησις τῆς κοινῆς θρησκείας: Λατρεία τῶν Μοιρῶν

Simplicissima rei ratione, quod dicitur “se Deo tradere” nihil aliud est quam inconditus quidam modus significandi hominem se Fato resignare. Nec tamen necesse est hanc sententiam stultam esse cum profertur; immo integrae religiones super eodem fundamento consistunt, quamquam id aperte dicere nolunt, fortasse quia ipsi non intellegunt quid revera dicant. Tamen idem manet imperativus sensus.

Κατὰ τὴν ἁπλουστάτην ἔννοιαν, τὸ λεγόμενον «παραδιδόναι ἑαυτὸν τῷ θεῷ» ἄναρθρος τρόπος ἐστὶ τοῦ δηλοῦν παραχωρεῖν ἑαυτὸν τῇ Μοίρᾳ. Οὐ μὴν πάντως ἀσύνετος ἡ τοιαύτη φωνὴ, ὅταν λέγηται· καὶ γὰρ ὅλαι θρησκεῖαι ἐπὶ τῇ αὐτῇ ὑποθέσει ἵστανται, μόνον οὐ σαφῶς λέγουσιν, ἴσως διότι αὐτοὶ οὐ συνιᾶσιν ὃ πράγματι λέγουσιν· ὁ δὲ προστακτικὸς λόγος ἀμετάβλητος μένει.

Christianus autem aut Mahumetanus aut Iudaeus, si hunc animum exprimeret, fortasse minus perturbatus esset, si intellegeret et originem personificationis Fatorum (ut apud nos: tres Parcae, tres Gratiae; formae quasi trinitatis artificum tripertitorum, qui hominem singularem vel trahere vel pellere videantur) et latiorem notionem fatalismi aut necessitatis, qualis postea a philosophis explicata est.

Χριστιανὸς δὲ ἢ Μουσουλμᾶνος ἢ Ἰουδαῖος τὸ πάθος τοῦτο δηλῶν, ἴσως ἂν ἧττον συγκεχυμένος εἴη, εἰ ἔγνω τὴν ἀρχὴν καὶ τῆς προσωποποιίας τῶν Μοιρῶν (οἷον παρ’ ἡμῖν αἱ τρεῖς Μοῖραι, αἱ τρεῖς Χάριτες, τριάδες τριμερῶν ὁρμῶν ὡς ἂν ἕλκουσαι ἢ ἀπωθοῦσαι τὸν ἰδιώτην) καὶ τὴν πλατύτεραν ἔννοιαν τῆς εἱμαρμένης ἢ τοῦ ἀναγκαίου, καθάπερ ἐν ταῖς ὕστερον φιλοσοφίαις ἐρρήθη.

Quod autem hoc non est, religio gravis est. Quod vero est, si minus benigne iudicetur, communis quaedam superstitio est, quamvis radicata in tenui quadam specie Humilitatis, qua homo se minorem esse sentit quam universa rerum mundanarum summa.

Οὐ σοβαρὰ μὲν θρησκεία ἐστίν· ὃ δὲ ἐστίν, εἰ μὴν ἀπροσμενέστερον λέγωμεν, κοινὴ δεισιδαιμονία, ῥιζωμένη μὲν ἐν τῇ ἁπλῇ ὁμοιότητι ταπεινοφροσύνης, δι’ ἣν ὁ ἰδιώτης ἐλάττων φαίνεται τῆς μεγίστης τοῦ κόσμου συνολότητος.

Si igitur unam aliquam Virtutem in hoc apparere aut saltem in potentia exsistere possumus discernere, num haec “religiositas communis” toleranda est propter tenuem unius Virtutis apprehensionem?

Εἰ οὖν μίαν ἀρετὴν ἰδεῖν ἢ ἐν δυνάμει ὑπάρχουσαν δύναται τις, ἆρ’ ἡ κοινὴ ταύτη θρησκευτικότης ἀνεκτή ἐστιν διὰ τὴν ἀσθενῆ ἐπιτήρησιν μιᾶς ἀρετῆς;

Recta iudicatio responderet: non.

Ἡ δὲ σαφὴς κρίσις ἀποκρινοῖτο· οὔ.

https://preview.redd.it/7bjub8o0c9ng1.jpg?width=768&format=pjpg&auto=webp&s=e3d0f1b00168dfeebbb6d11c124205ab9675037c

Nam intentio in unam solam Virtutem, cum neglectu contemplationis et exercitationis ceterarum omnium Virtutum, atque simul defectus inquirendi quid sit Vitium, efficit ut haec religiositas communis longe infra sit religionem gravem vel etiam philosophiam elementarem; atque hic est denique confusus ille campus in quo tales homines reperimus.

Γὰρ ἡ προσοχή εἰς μιᾶν ἀρετὴν μόνην, τῶν λοιπῶν ἀρετῶν μελέτην καὶ ἔργον ἀπολειπομένην, καὶ τὴν ἀμέλειαν τῆς σοβαρᾶς ἐπιστήμης τοῦ «τί ἐστιν κακία», τὴν κοινὴν ταύτην θρησκευτικότητα ὑπολειπόμενόν ἐστιν καὶ μὴ ἀρτιῶς ἱκανήν πρὸς σοβαρὰν θρησκείαν ἢ στοιχειώδη φιλοσοφίαν, καὶ ταύτη τελικῶς ἡ συγκεχυμένη χώρα ἐστίν, ἐν ᾗ τοιούτους ἀνθρώπους εὑρίσκομεν.

Tamen intellegere hanc “religiositatem communem” ut, re vera, “cultum Fatorum” faciliorem facit cognitionem effectus maximi atque diversarum viarum quibus ii procedere possunt qui talibus rebus implicati sunt.

Καὶ οὖν ἡ τοιαύτη «κοινὴ θρησκευτικότητα» κατανοουμένη, καθ’ αὐτὴν οὐσίαν, ὡς «λατρεία τῶν Μοιρῶν», ἐπιτρέπει σαφῶς ἐπιγνῶναι τὴν μέγιστην δύναμιν καὶ τὰς ποικίλας ὁδοὺς ἃς δύνανται αὐτοῖς ἐκείνοι ὑπὸ τῶν πραγμάτων τοιούτων ἐμπλεκόμενοι διὰβησεῖν.

Haec autem rerum cognitio civitatem non ostendit multum remotam ab eo quod rectius fortasse appellaretur “homines simplices, ordines inferiores,” qui conantur et statum suum humilem et mundi circumstantis difficultatem intellegere (habitus animi qui aeque facile exsistere posset sive hodie sive in societate aetatis aeneae), atque tandem affirmant se sequi debere quicquid ourgos aliquis videatur hoc tempore eis imponere.

Κατὰ τὴν ἐπίγνωσιν τῆς καταστάσεως οὐ δείκνυσιν πολιτείαν οὐ μακρὰν ἀφ’ ἧς ἂν ἔδει μᾶλλον κατηγορεῖσθαι τὰς «ἁπλοῦς ἀνθρώπους» καὶ τὰ κατώτερα στρώματα, ἀγωνιζομένους ἵνα συνιῶσι τὴν ἁπλῆν ὑποτελή θέσιν αὐτῶν καὶ τὴν πολυπλοκότητα τοῦ κόσμου περὶ αὐτούς, διάθεσις ψυχικὴ ἣ ῥῆσίως ἂν ὑπῆρχεν ἐν παντὶ χρόνῳ, καὶ νῦν καὶ παλαιότερον, καὶ προσλαμβάνοντες ἀποφασιστικῶς ὅτι δεῖ συμμορφωθῆναι πρὸς τὰς ὁρμὰς καὶ κινήσεις, αἵτινες ἐπ’ αὐτοῖς φανῶσιν ἐπικρατεῖν.

Mores enim temporum, novitates, habitus, consensus gregarius et similia iam demonstrant hanc dispositionem exsistere, nullo externo coactu opus esse ut talis animus in vulgarem virum aut mulierem aut puerum inducatur aut instituatur. Re vera haec indoles “iuventuti similis” est—quasi archetypus iuventae, vento ductus. Fortasse etiam de natura Iuventae disserere possumus tamquam de gradu quodam ad Gratiarum atque Fatorum intellegentiam, prout fortasse initio expressum est—ita ut etiam parvus puer ad maiorem philosophiam duci possit.

Ῥοαὶ, μόδες, τὰς μανίας τῶν ὁμοφρονούντων καὶ ἄλλαι τοιούται ἤδη δηλοῦσι τὴν ὕπαρξιν τῆς διαθέσεως ταύτης, ἄνευ ἐξωτερικῆς ἀνάγκης προαπαγωγῆς ἢ παιδείας εἰς κοινοὺς ἀνδράσιν, γυναιξὶ, παιδίοις· κατὰ δὲ Ἰουβεντάτην, τὴν ἀρχέτυπον τῆς νεότητος, ὀνομαζομένην: τῇ ἀνέμῳ ἡγεμονούμενην· καὶ ἴσως διεξηγήσασθαί ποτε τὸν χαρακτῆρα τῆς Ἰουβεντάτης ὡς λίθον προβάλλοντα πρὸς τὰς Χάριτας καὶ Μοίρας, ὅπως ἀρχικῶς ἐδήλουτο, οὕτως καὶ μικρὸν παιδίον ἄγει πρὸς μείζονα φιλοσοφίαν.

Re quidem vera, de Christianis praesertim animadvertimus innovationes eorum posteriores ad archetypa Romana antiquiora redire. Hic enim religionem suam formalem in eam formam comprimunt quam antea quodam tempore habuerant: tres Gratiae aut tres Parcae aut etiam tres dii maximi civitatis iterum finguntur quasi anima tripertita. Nihil tamen ex hoc ad maiorem philosophiam ducit; fortasse quia tota quaestio introrsum conversa est et a consideratione rerum mundanarum avulsa, quo fit ut terminus maximus ad quem tales meditationes hominem ducere possent multum minuatur.

Καὶ μάλιστα περὶ τῶν Χριστιανῶν φαίνεται ἡμῖν ὅτι τὰ ὕστερα καινίσματα ἐπιστρέφουσι πρὸς τὰ ἀρχαῖα Ῥωμαίων ἀρχέτυπα· ἐν τούτῳ δὲ τὴν ἐπίσημον θρησκείαν συμπιέζουσιν εἰς τὴν μορφὴν ἣν εἶχον ἐν ὁποίῳ δήποτε πρώῳ χρόνῳ, αἱ τρεῖς Χάριτες ἢ αἱ τρεῖς Μοῖραι ἢ καὶ οἱ τρεῖς ἄρχοντες θεοὶ τῆς πόλεως ἀνανεοῦνται εἰς τὴν τριμερῆ ψυχὴν· ἀλλ’ οὐκ ἄγει πρὸς μείζονα φιλοσοφίαν, πιθανῶς διὰ τὸ ὅλον τὸ θέμα ἐσωτερικῶς ἐπιστραφῆναι καὶ ἀποσπασθῆναι ἀπὸ τῶν κοσμικῶν λογισμῶν, ὥστε ἐλαττοῦν τὸ μέγιστον ὅπου τοιαῦται διανοήσεις ἢ συλλογισμοὶ ἂν ἄλλως ὁδηγοῦσαν τὸ πρόσωπον.

Mihi tamen res minus de religione inferiore quam de eo videtur agi quod societates infimae religiones infimas amplectuntur; plerumque enim, velut asinus, graviter reluctantur si nimium pondus dorso imponatur, sive revelatio quaedam psychologica quae mutationem animi postulat—qua cum societate sua etiam in rebus levibus dissentiant—sive “religiones graves,” qualis nostra est, quae plenam cognitionem omnium Virtutum earumque contrariorum Vitiorum, studium excellentiae morum atque doctrinae, et cetera huiusmodi postulant.

Ὅμως ἡ ὑπόθεσις δοκεῖ μοι οὐχ ὡς θρησκεία ἐλάττων, ἀλλ’ ὡς τὸ ἀσθενέστερον τῶν κοινωνιῶν τὴν ἀσθενεστάτην θρησκείαν ἁρπάζειν· γὰρ ὅσαι ἂν πτωχότεραι κοινωνίαι, ὡς ὄνος σφόδρα ἀντεπαναστάς, ἐναντίον βαρέος φορτίου, εἴτε ψυχικὴ ἀποκάλυψις ἡ ἀναγκάζουσα μεταβολὴν τῆς διαθέσεως, ἥτις ἐναντιοῖ αὐτοῖς πρὸς τὴν κοινωνίαν ἐν ἐλάσσοις πραγμάσιν, εἴτε «σοβαραί θρησκείαι», καθάπερ ἡ ἡμετέρα, ἃς ἀπαιτεῖται πλήρης ἐπίγνωσις πάντων τῶν Ἀρετῶν καὶ τῶν ἐναντίων Κακιῶν, ἐπιμέλεια χαρακτῆρος καὶ μελέτη, καὶ ὁμοίως.

Denique: forma religiositatis communis plerumque parvi momenti est. Facile enim eam agnoscimus quasi “cultum Fatorum,” etiam sine clara intellegentia quid sint Fata; satis est enim agnitio ipsius notionis centralis—sive fatalismus sive necessitas vocetur—coniuncta cum tacita atque implicita deditione cuiuslibet hominis alicui externo ourgo quacumque forma apparenti: res quae tandem ad quandam neutralitatem et submissionem perducit erga eum quem Fortuna maxime favere videatur.

Ἐν ὀλίγῳ, ἡ μορφὴ τῆς κοινῆς θρησκείας συνήθως ἀσήμαντος· ῥᾴδιον δὲ αὐτὴν ἀναγιγνώσκομεν ὡς «λατρείαν τῶν Μοιρῶν», ἄνευ γνώσεως τοῦ τί ἐστιν Μοῖρα, ἀλλ’ ἀναγνώρισιν τῆς ὑποστάσεως αὐτῆς (εἴτε δόλου εἴτε ἀναγκαιότητας) συνδεομένην μετὰ σιωπηρᾶς καὶ ἐμφανείας ὑποταγῆς πρὸς ὁποιονδήποτε ἔξωθεν ὄργον — ὑποθέσεως τε ἀμεροληπτικῆς καὶ ὑποταγής πρὸς ὃν φαίνεται Τύχη τυγχάνειν εὐνοεῖν, ὡς ὁ θεὸς ἐπιλέγει.