Câu hỏi liệu chủ nghĩa Marx có phải là một học thuyết khoa học hay không từ lâu đã là chủ đề tranh luận trong triết học khoa học và khoa học xã hội. Vấn đề không nằm ở nội dung cụ thể của từng luận điểm, mà ở chỗ liệu học thuyết này có vận hành theo phương pháp khoa học hay không - tức là liệu nó có thể bị kiểm chứng và phản bác, hay nó tự bảo vệ mình khỏi mọi phản chứng.

Khoa học là gì: tiêu chuẩn của Popper

Trong triết học khoa học hiện đại, đặc biệt qua công trình của Karl Popper, một lý thuyết được coi là khoa học khi nó có thể bị kiểm chứng và phản bác - tức là phải tồn tại khả năng chứng minh nó sai. Khoa học vận hành theo quy trình: giả thuyết được đưa ra, kiểm chứng qua thực tế, chịu phản biện, và sửa đổi nếu cần. Nếu thực tế phủ nhận lý thuyết, lý thuyết phải thay đổi - không phải thực tế bị diễn giải lại để vẫn khớp với lý thuyết. Không có chân lý bất biến nào được bảo vệ bằng quyền lực chính trị.

Vòng logic khép kín và chân lý bằng quyền lực

Khi một học thuyết mang hình thức khoa học bề ngoài - dùng thuật ngữ như quy luật, biện chứng, tất yếu lịch sử - nhưng bên trong không cho phép phản bác nền tảng và luôn điều chỉnh để tránh bị sai, các nhà phê bình như Popper, Aron, Berlin xếp nó vào nhóm hệ tư tưởng chính trị mang tham vọng khoa học, không phải khoa học theo nghĩa hiện đại.

Vòng logic khép kín thường diễn ra như sau: học thuyết được tuyên bố là khoa học, và vì là khoa học nên không thể sai; nếu thực tế không khớp, người ta diễn giải lại học thuyết để bao trùm thực tế mới; và sau khi diễn giải xong, học thuyết vẫn được công bố là đúng. Vòng lặp này có thể lặp lại vô thời hạn, và đó chính là đặc điểm của một hệ tư tưởng tự bảo vệ, không phải của một lý thuyết khoa học mở.

Trong khoa học, chân lý được xác lập qua tranh luận và kiểm chứng công khai - bất kỳ ai cũng có thể đặt câu hỏi, đưa ra phản chứng, và buộc lý thuyết phải trả lời. Trong việc giảng dạy Marxism–Leninism tại nhiều hệ thống nhà nước, cơ chế đó không tồn tại: kết luận đã được xác định từ trước, và phản bác nền tảng không phải là hành động học thuật mà là lập trường chính trị sai. Khi chân lý được quyết định bằng quyền lực nhà nước thay vì bằng tranh luận và bằng chứng, học thuyết đó đã chuyển từ khoa học sang giáo điều.

Hệ khái niệm khép kín và khó kiểm chứng

Một đặc điểm kỹ thuật thường bị bỏ qua khi thảo luận về tính khoa học của chủ nghĩa Marx là cấu trúc của hệ khái niệm nội tại. Các khái niệm trung tâm như mâu thuẫn biện chứng, lực lượng sản xuất, quan hệ sản xuất, cơ sở hạ tầng và kiến trúc thượng tầng vừa khó đo lường thực nghiệm, vừa có thể được diễn giải linh hoạt tùy ngữ cảnh. Chúng thường tự giải thích lẫn nhau trong một hệ thống khép kín, thay vì tham chiếu đến các tiêu chuẩn độc lập bên ngoài.

Sự linh hoạt trong diễn giải này có thể trông giống như độ phong phú lý thuyết, nhưng trong thực tế lại chính là lý do khiến học thuyết khó bị bác bỏ: bất kỳ tình huống thực tế nào cũng đều có thể được “đọc” theo ngôn ngữ biện chứng theo nhiều cách khác nhau, tùy thuộc vào ai đang diễn giải và vì mục đích gì. Trong khoa học thực nghiệm, các khái niệm cần định nghĩa đo lường được để kiểm chứng - đây là yêu cầu mà hệ khái niệm của Marx không đáp ứng được một cách nhất quán.

Tính “tiên tri lịch sử” và ad hoc explanation

Trong lý thuyết của Marx, lịch sử được trình bày như một chuỗi quy luật tất yếu: phong kiến - tư bản - xã hội chủ nghĩa - cộng sản. Các dự đoán về tương lai xã hội này thường không thể kiểm chứng giống khoa học tự nhiên, nhưng lại được trình bày như quy luật chắc chắn.

Hai dự đoán lớn trong truyền thống Marx–Engels đều không diễn ra theo hướng đó. Thứ nhất, Marx cho rằng cách mạng vô sản sẽ nổ ra ở các nước tư bản công nghiệp phát triển như Anh hay Đức. Thực tế, cuộc cách mạng thành công đầu tiên lại xảy ra ở nước nông nghiệp lạc hậu - nước Nga năm 1917. Thay vì thừa nhận dự đoán ban đầu sai, Lenin phát triển thêm khái niệm “mắt xích yếu nhất của chủ nghĩa tư bản” để bao trùm kết quả mới. Thứ hai, cơ sở lý luận Marx–Engels cho rằng nhà nước vô sản sau cách mạng sẽ dần “tàn lụi” (wither away) khi xã hội tiến lên chủ nghĩa cộng sản - khái niệm này được Engels nêu trong Anti-Dühring (1878) và sau đó Lenin phổ biến trong Nhà nước và Cách mạng (1917). Thực tế ở mọi quốc gia Marx–Lenin lại cho thấy điều ngược lại: nhà nước không tàn lụi mà ngày càng tập trung quyền lực mạnh hơn.

Trong triết học khoa học, việc liên tục bổ sung giải thích mới để lý thuyết tránh bị bác bỏ được gọi là “ad hoc explanation” - dấu hiệu đặc trưng của một hệ tư tưởng đang tự bảo vệ mình hơn là một lý thuyết đang được kiểm chứng. Nếu một lý thuyết luôn có thể giải thích mọi kết quả - kể cả kết quả trái ngược hoàn toàn với dự đoán ban đầu - thì trên thực tế không có sự kiện nào có thể bác bỏ nó. Đây chính xác là điều Popper cảnh báo.

Vụ Lysenko: khi ý thức hệ bóp méo khoa học

Một ví dụ lịch sử điển hình là Trofim Lysenko tại Liên Xô. Lysenko bác bỏ di truyền học Mendel và tuyên bố lý thuyết của mình phù hợp với triết học biện chứng Marxist. Kết quả: các nhà di truyền học phản đối bị sa thải hoặc bắt giữ với các tội danh chính trị - điển hình là Nikolai Vavilov, nhà di truyền học hàng đầu, chết trong trại giam năm 1943; di truyền học bị cấm giảng dạy nhiều năm; nông nghiệp Liên Xô chịu thiệt hại nặng nề. Sau này di truyền học Mendel mới được phục hồi. Đây là minh chứng rõ nét cho hiện tượng ý thức hệ can thiệp và bóp méo khoa học thực nghiệm - không phải khoa học điều chỉnh ý thức hệ.

Tập thể hóa nông nghiệp và khoảng cách giữa lý thuyết với hậu quả

Trong thập niên 1930, dưới thời Stalin, Liên Xô tiến hành tập thể hóa nông nghiệp cưỡng bức trên quy mô lớn. Lý luận đằng sau chính sách này xuất phát trực tiếp từ học thuyết: sản xuất tập thể sẽ hiệu quả hơn sở hữu tư nhân phân tán, và giai cấp nông dân giàu (kulak) là lực cản của tiến trình lịch sử cần phải bị triệt tiêu.

Thực tế diễn ra khác xa so với lý luận: sản xuất sụt giảm nghiêm trọng trong giai đoạn chuyển đổi cưỡng bức, và nạn đói bùng phát trên diện rộng. Tại Ukraine, nạn đói này - được gọi là Holodomor - cướp đi sinh mạng của hàng triệu người. Dù vậy, chính quyền vẫn tiếp tục chính sách trong nhiều năm và tiếp tục xuất khẩu ngũ cốc trong khi người dân chết đói. Thất bại chính sách không dẫn đến việc xem lại nền tảng lý thuyết - nó được quy cho sự phá hoại của kẻ thù giai cấp.

Kinh tế kế hoạch hóa và vấn đề thông tin

Mô hình kinh tế của Liên Xô dựa vào kế hoạch trung ương toàn diện: nhà nước quyết định sản xuất bao nhiêu thép, bao nhiêu giày, bao nhiêu lúa. Kết quả thực tế là thiếu hàng tiêu dùng triền miên, dư thừa sản phẩm không cần thiết và chất lượng thấp.

Nhà kinh tế học Friedrich Hayek đưa ra lý giải có tính cấu trúc: không có bộ máy kế hoạch nào có thể thu thập và xử lý đủ lượng thông tin phân tán mà hàng triệu cá nhân tạo ra trong thị trường mỗi ngày. Giá cả trong nền kinh tế thị trường không chỉ là con số - đó là tín hiệu tổng hợp của vô số quyết định và ưu tiên cá nhân. Khi nhà nước thay thế cơ chế đó bằng mệnh lệnh hành chính, hệ thống mất đi khả năng tự điều chỉnh. Đây không phải là phê phán đạo đức, mà là phê phán về mặt nhận thức luận và kỹ thuật kinh tế.

Bối cảnh Marx: xuất thân, hoàn cảnh và giới hạn thời đại

Marx được đào tạo chủ yếu về triết học, luật và lịch sử - chịu ảnh hưởng sâu từ hệ thống biện chứng của Hegel và kinh tế chính trị cổ điển của Adam Smith và David Ricardo. Ông không phải doanh nhân, nhà quản lý hay quan chức kinh tế; các phân tích của ông chủ yếu mang tính lý thuyết và triết học, không phải kinh nghiệm điều hành nền kinh tế thực tế. Các nhà kinh tế học tân cổ điển và Trường phái Áo như Mises và Hayek cho rằng chính điều này khiến mô hình kinh tế của ông thiếu các yếu tố về cách nền kinh tế thực sự vận hành ở cấp độ vi mô - đặc biệt là vai trò của giá cả và thông tin phân tán.

Bối cảnh cá nhân cũng đáng chú ý. Marx viết trong thời kỳ cách mạng công nghiệp với điều kiện lao động hết sức khắc nghiệt và bất bình đẳng xã hội sâu sắc. Bản thân ông trải qua nhiều năm lưu vong, khó khăn tài chính, và phụ thuộc phần lớn vào sự hỗ trợ của Friedrich Engels. Những trải nghiệm này có thể đã làm cho ông tập trung mạnh vào vấn đề bóc lột lao động và có thái độ phê phán sâu sắc đối với chủ nghĩa tư bản - điều tự nhiên về mặt con người, nhưng cũng đặt ra câu hỏi về tính trung lập phân tích trong tác phẩm của ông.

Thêm vào đó, Marx viết trong thế kỷ 19, khi kinh tế học còn ở giai đoạn đầu, dữ liệu kinh tế rất hạn chế, và nhiều hiện tượng xã hội chưa được nghiên cứu đầy đủ. Một số giả định của ông ngay nay bị coi là quá đơn giản hoặc không còn phù hợp - chẳng hạn lý thuyết giá trị lao động, dự đoán về sự bần cùng hóa tuyệt đối của giai cấp công nhân, hay quan niệm về sự tập trung tư bản không giới hạn. Trong môi trường học thuật, những giới hạn này có thể được tranh luận và phê phán tự do. Trong môi trường nhà nước hóa, chúng bị che khuất sau lớp giáo điều.

Sức hấp dẫn lịch sử và điều kiện thuận lợi

Việc hàng chục quốc gia từng tiếp nhận Marxism–Leninism không chỉ giải thích bằng tính thuyết phục khoa học của học thuyết. Trước tiên, bất công xã hội trong thời kỳ công nghiệp hóa khiến phân tích của Marx về bóc lột lao động có sức cộng hưởng mạnh. Thành công ban đầu của cách mạng Nga năm 1917 tạo tác động tâm lý lớn với các phong trào cách mạng toàn cầu - đây là bằng chứng rằng một hệ thống như vậy có thể giành chính quyền. Tại các nước thuộc địa châu Á và châu Phi, chủ nghĩa cộng sản gắn với phong trào giải phóng dân tộc, tạo nên tính chính danh kép - vừa ý thức hệ, vừa dân tộc. Cuộc Đại suy thoái thập niên 1930 phơi bày sự bất ổn của chủ nghĩa tư bản, trong khi Liên Xô công nghiệp hóa nhanh trong cùng giai đoạn khiến mô hình đó trông có vẻ hiệu quả hơn. Cuối cùng, lý tưởng đạo đức về một xã hội bình đẳng, không bóc lột có sức hấp dẫn cảm xúc rất mạnh - một phong trào chính trị thường thành công khi nó đánh trúng hy vọng, không phải khi nó thuyết phục bằng lập luận thuần túy.

Những nơi mà Marxism–Leninism thành công thường hội đủ ba điều kiện: xã hội có truyền thống quyền lực tập trung từ thời phong kiến; nhà nước đang trong khủng hoảng nghiêm trọng do chiến tranh hoặc ách thuộc địa; và nhu cầu hiện đại hóa nhanh để đuổi kịp các cường quốc công nghiệp. Trong bối cảnh đó, mô hình nhà nước tập trung một đảng dễ được chấp nhận hơn các mô hình chính trị phức tạp như dân chủ nghị viện. Mô hình này từng đạt được tăng trưởng nhanh và giảm nghèo lớn ở giai đoạn đầu. Tuy nhiên, theo thời gian thường xuất hiện các vấn đề cấu trúc: bộ máy quan liêu phình to, lợi ích nhóm hình thành, và khó chuyển đổi sang mô hình kinh tế dựa vào đổi mới khi xã hội trở nên phức tạp hơn. Mô hình suy thoái này có nét tương đồng với chu kỳ triều đại trong lịch sử Trung Hoa: khởi đầu mạnh mẽ, ổn định ở giai đoạn giữa, rồi quan liêu hóa và mất khả năng tự điều chỉnh.

Nho giáo và Marx–Leninism: cơ chế giáo điều hóa có tính tái diễn

Hiện tượng một triết học bị biến thành giáo điều nhà nước không phải đặc điểm riêng của chủ nghĩa Marx. Nho giáo là một trường hợp điển hình. Khi Khổng Tử và các học trò xây dựng Nho học, đó là một hệ thống triết học đạo đức và chính trị mở. Nhưng khi các triều đại như Hàn chọn Nho giáo làm hệ tư tưởng chính thức, nó dần chuyển thành hệ thống kinh điển cần ghi nhớ để thi cử và làm quan, hơn là triết học để tranh luận. Điều đáng chú ý là ngay cả sau khi được nhà nước hóa, Nho học vẫn tiếp tục phát triển nội bộ - xuất hiện các trường phái mới như Tống Nho của Chu Hi (thế kỷ 12) hay Tâm học của Vương Dương Minh (thế kỷ 15–16). Tuy nhiên, khuôn khổ thể chế đã được cố định: các tranh luận này diễn ra bên trong một hệ tư tưởng đã được công nhận là chính thống, không phải là sự cạnh tranh giữa các hệ tư tưởng khác nhau.

Cơ chế chung trong cả hai trường hợp diễn ra theo cùng một lôgic: học thuyết triết học được nhà nước chọn làm chính thống, sau đó bị “đóng băng” thành giáo điều. Hệ quả: học tập thiên về thuộc lòng khái niệm chuẩn, tranh luận bị hạn chế vì có “đáp án chính trị đúng”, và sửa đổi học thuyết bị coi là nguy hiểm vì đồng thời đặt vấn đề với tính chính danh của quyền lực. Đây không phải cô tình - nhà nước có lợi ích cụ thể trong việc duy trì giáo điều: khi hệ tư tưởng chính thống chứng minh tính chính danh cho quyền lực, bất kỳ sự phản bác nào đối với học thuyết đều đồng thời là thách thức tính chính danh đó.

Cả Nho giáo lẫn Marx–Leninism khi được nhà nước hóa đều chính danh hóa quyền lực bằng nhân danh một lý tưởng đạo đức và lịch sử - trong Nho giáo là thiên mệnh và đức trị, trong Marx–Lenin là tất yếu lịch sử và đảng tiên phong. Cả hai đều hứa hẹn quyền lực được thực thi vì lợi ích chung. Và trong cả hai trường hợp, khi hệ thống thất bại, lỗi không được quy cho học thuyết hay cấu trúc mà cho đạo đức cá nhân của người lãnh đạo: nếu vua tốt thì hệ thống tốt; nếu hệ thống xấu thì là vì có lãnh đạo xấu. Học thuyết luôn đúng, chỉ con người sai. Trong phân tích thể chế hiện đại, đây chính là vấn đề cấu trúc: khi hệ thống phụ thuộc vào phẩm chất đạo đức của cá nhân lãnh đạo thay vì có cơ chế kiểm soát độc lập, nó không có khả năng tự sửa lỗi một cách có hệ thống.

Marx học thuật và Marx–Lenin chính thống: hai thực thể khác nhau

Một sự phân biệt thường bị bỏ qua là khoảng cách giữa Marx học thuật và Marx–Lenin chính thống. Trong giới học thuật phương Tây, các tác phẩm của Marx - đặc biệt là Das Kapital - vẫn được nghiên cứu như một nỗ lực phân tích nghiêm túc về kinh tế chính trị, có thể đối thoại và phản bác như bất kỳ lý thuyết học thuật nào khác. Các nhà kinh tế học, xã hội học và triết học tiếp tục tranh luận về các khái niệm trong đó mà không bị coi là phản động hay trung thành với một lập trường chính trị.

Phiên bản Marx–Lenin chính thống trong các nhà nước xã hội chủ nghĩa lại là một thực thể khác. Ở đó, học thuyết không còn là đối tượng của tranh luận mà là nền tảng của quyền lực nhà nước - được bảo vệ bằng luật pháp, hệ thống giáo dục và bộ máy tuyên truyền. Khi đó, tranh luận không còn là học thuật: nó trở thành vấn đề chính trị. Hai thực thể này - Marx như một nhà lý thuyết và Marx–Lenin như hệ tư tưởng nhà nước - trong thực tế lịch sử không giống nhau, dù chúng dùng chung nhiều thuật ngữ.

Học thuộc hay nghiên cứu: dấu hiệu đặc trưng của giáo điều

Một dấu hiệu thực tiễn quan trọng để phân biệt khoa học với giáo điều nằm ở cách nó được truyền dạy. Trong khoa học, sinh viên được khuyến khích đặt câu hỏi với cả lý thuyết nền tảng - không có tiên đề nào miễn nhiễm trước sự hoài nghi có cơ sở. Một sinh viên vật lý có thể thách thức mô hình hạt nhân nguyên tử; một sinh viên kinh tế có thể tranh luận với các giả định của lý thuyết tân cổ điển. Việc phản biện không bị coi là thiếu trung thành với ngành.

Trong nhiều hệ thống giáo dục giảng dạy Marxism–Leninism như môn học bắt buộc, cấu trúc vận hành khác: người học được yêu cầu nắm vững và trình bày lại các kết luận chính trị, không phải kiểm chứng chúng. Câu hỏi được chấp nhận là câu hỏi làm rõ nội dung, không phải câu hỏi đặt vấn đề về nền tảng. Sự khác biệt này không nhỏ - nó phân định ranh giới giữa giáo dục tư duy và truyền thụ ý thức hệ. Khi một môn học chỉ yêu cầu ghi nhớ kết luận và không cho phép phản biện nền tảng, nó hoạt động theo logic của tín điều, dù được gọi bằng bất kỳ tên nào. Đó cũng là lý do tại sao khi cùng một kiểu kết quả thất bại lặp lại ở nhiều quốc gia áp dụng cùng mô hình - Liên Xô, Trung Quốc trước cải cách, Bắc Triều Tiên, Cuba, các nước Đông Âu - câu hỏi về vấn đề cấu trúc trong chính mô hình đó không thể bị gạt bỏ chỉ bằng cách quy trách nhiệm cho từng cá nhân lãnh đạo.

Câu hỏi đặt ra từ đầu bài không phải là liệu Marx có đặt ra những vấn đề thực sự hay không - rõ ràng là có. Câu hỏi là liệu học thuyết đó vận hành theo phương pháp khoa học - tức là có thể bị kiểm chứng, phản bác và sửa đổi trước bằng chứng. Phân tích ở trên cho thấy rằng phân tích nguyên bản của Marx có thể được tranh luận như một lý thuyết học thuật - và thực tế vẫn được tranh luận như vậy trong giới học thuật phương Tây. Nhưng khi Marx–Leninism được nhà nước hóa, bảo vệ bằng luật pháp và buộc học qua hệ thống giáo dục bắt buộc, nó không còn vận hành như một lý thuyết khoa học nữa. Nó vận hành như một giáo điều.

Biểu hiện rõ nhất của sự khác biệt này không nằm ở nội dung học thuyết mà nằm ở phương pháp vận hành: ai có quyền đặt câu hỏi, ai được trả lời, và câu trả lời nào là chấp nhận được. Một xã hội có khả năng tự sửa lỗi cần các cơ chế cho phép thực tế phủ nhận lý thuyết - không phải các cơ chế buộc lý thuyết luôn đúng. Đó là điều khoa học có, và là điều giáo điều thiếu.

Ảnh: Vụ việc Trofim Lysenko, minh họa cho "ý thức hệ bóp méo khoa học"

https://preview.redd.it/92vni8zemwog1.png?width=563&format=png&auto=webp&s=47d0b5fb4f7a3ad1a96167cd37d42e1b3cc8c04d

(*) Bài: facebooker Minh Nhut/forum Nghiên Cứu Lịch Sử