&#x200B;

 

Hasan Čelebi džamija, poznata i kao Arap džamija je jedna od najstarijih džamija i najstarijih građevina uopšte u Novom Pazaru. Nalazi se u Ulici 7. jula, na ulazu u staru novopazarsku čaršiju. Svojim položajem minaret Arap-džamije predstavlja vizuelni akcenat čitave Stare čaršije. O istorijatu ove džamije i njenom ktitoru postoji veoma malo pouzdanih podataka, ali je poznato je da se pominje u popisu iz 1528. godine.

U izvorima iz 15. veka kao graditelj džamije spominje se izvesni Hasan Čelebi ili Hasan-beg, ali ne postoji ni jedan pouzdan podatak koji bi označio njegovu etničku pripadnost.

Godine 1689. godine džamija je spaljena, a kasnije obnovljena. Prema nekim izvorima smatra se da ju je obnovio izvesni Arap (Arapin), koji je mogao službovati u Pazaru kao oficir ili neki drugi starešina, pa se od tada sve više zove Arap, a sve manje Hasan Čelebijina džamija. Postoji i legenda da je džamiju obnovio Arap, oficir turske vojske, kome je kasnije na Velikom groblju Parice podignut veliki nadgrobni spomenik koji se i danas tu nalazi, poznat kao Arapov grob ili Arapovo mezarje.

Arhitektura i minaret

Arap džamija spada u red džamija s minaretom zidanim opekom i kamenom ozidanom opekom. Ovakav oblik i način zidanja minareta odraz su autohtonog izražavanja u sakralnoj arhitekturi. Ovakvi niski zidani minareti susreću se u Maloj Aziji. Telo minareta je kružnog preseka, pomalo zdepasto i arhaično. Minaret je zidan tankom opekom, od koje su izvedena i gazišta i konstrukcija spiralnog stepeništa, a samo su parapetne ploče izvedene od kamena trahita.

Graditelji džamija su najviše truda i umeća pokazali kod zidanja prvih minareta. Bili su vični radu s opekom, a svoje bogato iskustvo u dekorisanju krovnih venaca preneli su na oblikovanje testerastih ukrasa ispod šerefeta. Spoljno lice minareta nije bilo malterisano pošto je ovakav način zidanja predstavljao poseban likovni kvalitet celine džamije i stilsku odrednicu. U Novom Pazaru je očuvano nekoliko ovakvih džamija: Hajrudin džamija (Parička), Ferhadija, Čalap Verdi, Kuru Češme i Arap džamija.

 Unutrašnjost i raspored

Molitveni prostor je veoma prostran i ima neuobičajen, izrazito izdužen pravougaoni oblik. Prema položaju minareta, molitveni prostor je uvećan za ceo ulazni deo. Mahfil (galerija u džamiji gde obično klanjaju žene, na koji se ulazi sa sprata, ima veliku dubinu i oslanja se čak na dva reda stubova. Mihrab je izveden u obliku polukružne niše sa profiliranim okvirom.

Hasan Čelebi ili Arap džamija ima jedinstvenu dispoziciju u odnosu na položaj ostalih džamija unutar svojih parcela. Okružena je nizom trgovačkih i zanatskih radnji koje formiraju ceo blok, određen pravcima današnjih ulica 1. maj i 7. jul. Povezivanje sa dućanima je izvedeno na poseban način. Sudeći prema današnjem gabaritu i razvoju čitavog bloka, Arap džamija je građena u dve faze.

U drugoj fazi je najvjerovatnije došlo do zatvaranja prostora ispred džamije i formiranja spratnog dela, čija se konstrukcija nad ulicom 7. juli oslanja na ugaoni stubac i natkriva ulaz u džamiju. Spoljni izgled predstavlja skladnu celinu nad kojom se jasno ne izdvaja glavni deo džamije. Kasnije dozidani dućani oko džamije u krovovima su povezani u velike mase, prepuštene dubokim strehama preko zidova. Svi prozori su pravougaoni, bez ukrasnih elemenata.

 Restauracija

Zbog dotrajalosti krovne konstrukcije i opasnosti od urušavanja džamija je 2017. godine zatvorena. Sledeće, 2018. godine je započeta rekonstrukcija, koja je u javnosti izazvala brojne polemike i podelila javnost. Rekonstrukciju je obavila Islamska zajednica u Srbiji. Gradska uprava se protivila, tvrdeći da se obavlja nestručno.

Zatraženo je i mišljenje Republičkog zavoda za zaštitu spomenika kulture, koji je donelo rešenje kojim se zabranjuje izvođenje radova na krovnoj konstrukciji i kovnom pokrivaču na Arap džamiji u Staroj čaršiji,

zbog toga što se radovi izvode bez utvrđenih uslova za preduzimanje mera tehničke zaštite.

Bez obzira na ovo rešenje radovi su nastavljeni, a u međuvremenu se urušio i jedan džamijski zid. Džamija je ipak obnovljena i 9. aprila 2021. godine je otvorena za javnost, kojom prilikom je održana i prikladna svečanost.

Hasan Čelebi džamija (Arap džamija)