# Giải phóng khỏi cái gì, rồi phải học lại từ ai?

Năm 1975, người ta gọi đó là “giải phóng miền Nam”.

Giải phóng người dân khỏi những cửa hàng đầy hàng hóa, để họ được trải nghiệm cảm giác bình đẳng trước những chiếc kệ trống.

Giải phóng thương nhân khỏi quyền buôn bán, để họ không còn phải đau đầu suy nghĩ chuyện lời lỗ.

Giải phóng nông dân khỏi quyền tự quyết trên ruộng đất, để mọi người cùng nhau làm theo kế hoạch và cùng nhau… thiếu ăn.

Giải phóng tiền bạc khỏi giá trị của nó bằng những đợt đổi tiền, để người giàu hôm trước có thể nhanh chóng trở nên thanh thản vào hôm sau.

Người ta tiến vào Sài Gòn với lời tuyên bố rằng một chế độ ưu việt đã chiến thắng. Những gì thuộc về kinh tế thị trường bị xem là tàn dư của tư bản: kinh doanh tư nhân đáng nghi, lợi nhuận đáng xấu hổ, cạnh tranh là bóc lột, thị trường là công cụ của kẻ thù.

Nhà nước sẽ quyết định sản xuất cái gì, sản xuất bao nhiêu, bán ở đâu và bán với giá nào. Có lẽ chỉ thiếu một việc: ra lệnh cho cây lúa phải mọc nhanh hơn và con gà phải đẻ đúng chỉ tiêu.

Rồi nền kinh tế ngoan ngoãn tuân theo đường lối bằng cách… không hoạt động.

Hàng hóa khan hiếm. Tem phiếu trở thành người bạn đồng hành của mọi gia đình. Người dân xếp hàng để mua những thứ mà trước đó họ từng có thể bước vào cửa hàng và mua bình thường. Kinh tế tư nhân bị hạn chế trên giấy, nhưng lại sống khỏe trong chợ đen, bởi con người có thể bị cấm buôn bán, còn nhu cầu thì không biết đọc nghị quyết.

Sau một thập niên tiến nhanh, tiến mạnh, tiến vững chắc, đất nước tiến đến sát bờ vực khủng hoảng.

Và rồi năm 1986, một phát hiện vĩ đại được công bố: muốn có hàng hóa thì phải cho người ta sản xuất; muốn người ta sản xuất thì phải cho họ hưởng thành quả; muốn nền kinh tế vận hành thì phải tôn trọng cung cầu, giá cả, lợi nhuận và quyền kinh doanh.

Nói cách khác, sau nhiều năm chống lại “kinh tế tư bản”, người ta bắt đầu áp dụng hàng loạt nguyên tắc của chính thứ kinh tế ấy — nhưng cẩn thận đặt cho nó một cái tên có định hướng.

Thị trường được phép trở lại, miễn là thị trường nhớ mình đang được định hướng.

Doanh nghiệp tư nhân được thừa nhận, miễn là đừng ai nhắc rằng trước đó họ từng bị xem là thành phần cần cải tạo.

Đầu tư nước ngoài được chào đón, kể cả từ những quốc gia tư bản từng bị mô tả là nguồn gốc của áp bức và suy đồi.

Đồng đô la, biểu tượng của đế quốc, bỗng trở nên dễ thương một cách kỳ lạ khi nằm trong ngân sách, trong dự án đầu tư hoặc trong tiền kiều hối gửi về.

Thế là lịch sử tạo ra một nghịch lý đầy hài hước:

Người chiến thắng quân sự phải học lại cách làm kinh tế từ hệ thống của người thua.

Thứ từng bị gọi là bóc lột trở thành động lực phát triển.

Thứ từng bị xem là kẻ thù trở thành công cụ cứu nền kinh tế.

Còn thất bại của mô hình cũ thì được gọi nhẹ nhàng là “những hạn chế của cơ chế quản lý tập trung quan liêu bao cấp”.

Có lẽ “giải phóng” là một từ rất linh hoạt.

Năm 1975, miền Nam được giải phóng khỏi kinh tế thị trường.

Năm 1986, cả nước lại phải giải phóng mình khỏi hậu quả của việc đó.

Cuối cùng, điều trớ trêu nhất không phải là người ta đã thay đổi. Biết thay đổi khi sai là điều cần thiết.

Điều trớ trêu là sau khi đổi hướng gần như toàn bộ cách vận hành nền kinh tế, người ta vẫn tiếp tục kể câu chuyện như thể con đường ban đầu hoàn toàn đúng, chỉ có thực tế là đã vô tình đi sai.

Sự thật chưa kể về miền Nam chiến thắng miền Bắc sau năm 1975