આ puzzle ના centre માં છે આપણો અર્બુદ પર્વત, એટલે કે આજનું માઉન્ટ આબુ. અને અહીંથી શરૂ થાય છે અગ્નિકુળ powder rangers ની એક એવી કથા, જેમાં યજ્ઞ, રાક્ષસો, યોદ્ધા અને શક્તિશાળી રાજવંશો બધું જ છે.

પરંપરાગત ચારણ કથાઓ પ્રમાણે, એ વખતે અસુરો અને રાક્ષસો ઋષિ-મુનિઓના યજ્ઞોમાં સતત વિઘ્ન નાખતા હતા અને ધરતી પર અત્યાચાર વધી ગયો હતો.

ત્યારે ઋષિ વસિષ્ઠે અર્બુદ પર્વત પર એક વિશાળ યજ્ઞ કર્યો. યજ્ઞના અગ્નિકુંડમાંથી આસુરી શક્તિઓ સામે લડવા માટે યોદ્ધાઓ પ્રગટ થયા, જે આગળ જઈને ચાર રાજવંશો સાથે જોડાયા:

પ્રતિહાર, ચૌલુક્ય/સોલંકી, પરમાર અને ચાહમાન/ચૌહાણ. મતલબ, એક યજ્ઞમાંથી આખી warrior squad ઊભી થઈ ગઈ.

આ વંશો આગળ જતાં ઉત્તર અને પશ્ચિમ ભારતના રાજકારણમાં ખૂબ જ મહત્વના બન્યા.

આ કથાનો સૌથી જાણીતો સાહિત્યિક ઉલ્લેખ પરંપરાગત રીતે ચંદ બરદાઈને આભારી પૃથ્વીરાજ રાસોમાં જોવા મળે છે. જોકે અહીં એક important disclaimer છે, પૃથ્વીરાજ રાસોને 12મી સદીનું contemporary historical record માની લેવું યોગ્ય નથી; તેનું હાલનું ઉપલબ્ધ લખાણ ઘણું પાછળનું છે અને તેમાં ઐતિહાસિક કથા સાથે લોકપરંપરા અને સાહિત્યિક ઉમેરાઓ પણ છે.

પણ અગ્નિકુળ ની કથા રાસોથી પણ જૂની છે.

૧૦મી સદીના અંતમાં પદ્મગુપ્તે લખેલા નવસાહસાંકચરિતમાં પરમાર વંશની અગ્નિમાંથી ઉત્પત્તિની કથા જોવા મળે છે. જોકે ત્યાં વાત ચારેય વંશોની નથી, પરમારની જ છે.

પછીના સાહિત્યમાં આ કથાનું વિસ્તરણ થયું અને પ્રતિહાર, ચૌલુક્ય, પરમાર અને ચાહમાન આ ચારેય વંશોને એકસાથે અગ્નિકુળ  સાથે જોડવામાં આવ્યા.

હવે અહીંથી મામલો interesting બને છે.શું આ ખરેખર ઐતિહાસિક ઘટના હતી?

આ સવાલનો કોઈ એક universally accepted જવાબ નથી.

રાજપૂત વંશોના ઉદય અને તેમની સામાજિક ઓળખ વિશે ઇતિહાસકારોમાં લાંબી ચર્ચા રહી છે. આધુનિક સંશોધન રાજપૂતોને કોઈ એક જ જાતિ કે એક જ મૂળમાંથી અચાનક ઊભા થયેલા સમૂહ તરીકે જોવાને બદલે, શરૂઆતના મધ્યકાળ માં અલગ-અલગ સ્થાનિક અને અન્ય યોદ્ધા જૂથોના રાજકીય ઉદય અને તેમની નવી સામાજિક ઓળખની પ્રક્રિયા તરીકે જુએ છે.

અગ્નિકુળ ની આ કથાને પણ આ જ સંદર્ભમાં જોવામાં આવે છે.

કેટલાક જૂના અને ખાસ તો બ્રિટિશ ઇતિહાસકારોએ અગ્નિકુંડની કથાને એક પ્રકારની purification અથવા ક્ષત્રિય દરજ્જો મેળવવાની પ્રતીકાત્મક કથા તરીકે સમજાવી હતી. પરંતુ આને સાબિત થયેલી ઐતિહાસિક વિધિ માનવી યોગ્ય નથી. આ માત્ર રાજપૂત ઉત્પત્તિ અંગેના અનેક historical interpretations માંથી એક છે.

અને હવે આવે છે સૌથી interesting point.

આ ચારેય વંશની પોતાની પ્રારંભિક વંશાવળી પરંપરાઓમાં અગ્નિકુંડની વાત જોવા મળતી નથી.

ઉદાહરણ તરીકે, પ્રતિહાર પરંપરા પોતાને ભગવાન રામના ભાઈ લક્ષ્મણ સાથે જોડે છે.

ચૌલુક્યોની પોતાની અલગ ઉત્પત્તિ પરંપરા છે, જેમાં તેઓ બ્રહ્માના ચુલુક એટલે કે ખોબામાંથી ઉત્પન્ન થયેલા હોવાનું કહે છે.

એટલે એટલું તો ચોક્કસ કહી શકાય કે આ વંશોની શરૂઆતની વંશાવળી પરંપરાઓ અગ્નિકુળ ની પાછળથી પ્રચલિત થયેલી સામૂહિક કથાથી અલગ હતી.

અને કદાચ આ જ આખી વાતનો સૌથી interesting ભાગ છે.

એક બાજુ આપણને અર્બુદ પર્વતના અગ્નિકુંડ માં થી નીકળેલા ચાર power rangers ની ભવ્ય દંતકથા મળે છે.

બીજી બાજુ, શિલાલેખો અને જૂની વંશાવળી પરંપરાઓ એકદમ અલગ પ્રકારની વાર્તા કહે છે.

એટલે પ્રશ્ન માત્ર અગ્નિકુંડમાંથી ખરેખર ચાર યોદ્ધા નીકળ્યા હતા કે નહીં? એ નથી.

સાચી historical puzzle તો એ છે કે આ ચાર અલગ-અલગ રાજવંશો માટે એક common અગ્નિકુળ ની ઓળખ ઊભી કરવાની એવી તે શું સામાજિક કે રાજકીય જરૂરિયાત ઊભી થઈ હશે? અને આ common ઓળખ કયા સમય ગાળા માં ઊભી કરવામાં આવી હશે? તમારી શું theory છે?

માઉન્ટ આબુ નો અગ્નિકુંડ અને યજ્ઞમાંથી નીકળેલા ચાર Power Ranger ની ઐતિહાસિક Puzzle