# Zemlja koja ne pamti: Kako grobovi ratnih zločinaca postaju nacionalna svetišta

Pravosnažno osuđeni za genocid, zločine protiv čovječnosti i teške povrede ratnog prava, najviši vojni i politički zvaničnici iz ratova devedesetih svoju konačnu pravdu nisu dočekali u izolaciji. Umjesto toga, njihova tijela su, po proceduri Međunarodnog suda, sistematski predavana porodicama, čime je privatni čin sahrane pretvoren u završni čin političkog narativa koji poriče i zločin i presudu. Analiza lokacija na kojima su sahranjeni ključni akteri udruženih zločinačkih poduhvata iz Srbije i Hrvatske otkriva konzistentan obrazac: državni ili entitetski teritorij postaje posljednje utočište, a grobna mjesta postaju tačke tihog, ili otvorenog, nacionalnog hodočašća.

Institucionalni epicentar ovog posthumnog revizionizma nalazi se u Srbiji. Slobodan Milošević, bivši predsjednik SR Jugoslavije koji je preminuo tokom suđenja pred Haškim tribunalom, nije sahranjen na javnom groblju, već u dvorištu porodične kuće u Požarevcu. Time je lokacija njegove sahrane izmještena iz javne u privatnu sferu, ali je simbolički ostala pod zaštitom državnog aparata koji nikada nije prihvatio njegovu odgovornost. Još direktniji primjer je slučaj Ratka Mladića, komandanta Vojske Republike Srpske (VRS), pravosnažno osuđenog na doživotni zatvor zbog genocida u Srebrenici. Nakon smrti, prema dostupnim informacijama, sahrana će se održati na Topčiderskom groblju u Beogradu, čime je glavni grad Srbije postao posljednje počivalište za osobu odgovornu za najteži zločin počinjen na tlu Evrope nakon Drugog svjetskog rata. Beogradska groblja, poput Lešća i Novog groblja, čuvaju posmrtne ostatke i drugih visokih oficira i funkcionera osuđenih za ratne zločine, čime se iscrtava geografska mapa nekažnjivosti na najvišem nivou.

Ovaj obrazac se dosljedno preslikava na teritoriju bosanskohercegovačkog entiteta Republika srpska, gdje je sahranjen značajan dio osuđenog vojno-političkog rukovodstva. Momčilo Krajišnik, prvi predsjednik Narodne skupštine RS, osuđen za zločine protiv čovječnosti, sahranjen je na groblju u Palama – ratnoj prijestolnici projekta u čijem je zločinačkom temelju i sam učestvovao. Njegov grob time nije samo porodična grobnica, već spomenik na simbolički važnoj lokaciji. Ljubiša Beara, pukovnik VRS-a i jedan od ključnih izvršilaca genocida u Srebrenici, umro je u zatvoru u Njemačkoj, ali je sahranjen u Laktašima. Time je tijelo čovjeka osuđenog za organizaciju masovnih ubistava vraćeno na teritoriju na kojoj je zločin i planiran, zatvarajući puni krug negiranja. Čak i Nikola Koljević, potpredsjednik RS-a koji je izbjegao suđenje, sahranom na banjalučkom groblju Sveti Pantelija ostaje dio poslijeratnog panteona heroja, a ne arhitekata zločina.

Paralelna, ali strukturno identična praksa, primjenjuje se i u Hrvatskoj za osuđenike iz redova Hrvatskog vijeća obrane (HVO) i političkog vrha takozvane Herceg-Bosne. Najdramatičniji primjer je onaj generala HVO-a Slobodana Praljka, koji je izvršio samoubistvo u haškoj sudnici neposredno nakon što mu je potvrđena presuda za učešće u udruženom zločinačkom poduhvatu. Njegovo tijelo je, u operaciji sprovedenoj daleko od očiju javnosti, kremirano u Zagrebu. Prema zvanično nepotvrđenim informacijama, pepeo je rasut na zagrebačkom groblju Mirogoj. Taj čin – tajna kremacija i rasipanje pepela na centralnom gradskom groblju – predstavlja dvojaku poruku: s jedne strane, izbjegavanje stvaranja fizičkog mjesta hodočašća, a s druge, simboličko prihvatanje osuđenika u nacionalno krilo, bez javne pompe, ali uz institucionalno saučesništvo. Slično, Mate Boban, predsjednik samoproglašene Herceg-Bosne, koji je preminuo prije podizanja haške optužnice ali je u presudama Praljku i drugima označen kao ključni dio UZP-a, sahranjen je u svom rodnom mjestu Gorica kod Gruda. Njegov grob je lokalno svetište koje potvrđuje da zločinački projekat u svijesti dijela naroda nikada nije ni poražen.

Procedura Haškog tribunala i njegovog nasljednika, mehanizma, koja nalaže vraćanje tijela porodicama, u svojoj suštini je humanitarna i administrativno neutralna. Međutim, u kontekstu društava koja odbijaju katarzu, ta procedura postaje posljednji alat za glorifikaciju zločina. Države i entiteti koji su logistički, politički i vojno stajali iza osuđenika, pružaju im i posljednje utočište, efektivno amnestirajući i njihova djela. Ova grobna mjesta nisu tek pasivne parcele zemlje. Ona su aktivni politički spomenici, materijalni dokaz da su presude međunarodnih sudova za Srbiju, Hrvatsku i Republiku srpsku ostale samo strano, neprijateljsko pismo, dok je zemlja koju su natopili krvlju žrtava postala njihovo časno i vječno konačište.