The Anatomy Lesson of Dr Nicolaes Tulp (Buổi học giải phẫu của bác sĩ Tulp), Rembrandt

The Anatomy lessons of Dr.Tulp, sơn dầu trên vải, 216.5cm x 169.5cm

Bức tranh là một trong những bức tranh nổi tiếng nhất của Rembrandt, và nó cũng là bức tranh tương đối quen thuộc với những bạn nào đang theo học trường Y Hồ Chí Minh, hoặc là có sử dụng cuốn Bài giảng Giải Phẫu Học của YDS. Hình bìa của cuốn sách chính là bức tranh này.

Bức tranh mô tả một buổi học giải phẫu, bác sĩ Tulp (chiếc nón để đánh dấu vị trí bác sĩ của ông) có lẽ đang giảng về vị trí gân và cơ của phần cẳng tay; và bảy người học trò vây quanh, người đang nhìn vào chỗ thầy chỉ, người đang đọc lại tài liệu giải phẫu; và một xác chết xám xịt đặt ở giữa.

Vào thế kỷ 17, ở Hà Lan - một đất nước phần đông theo đạo Tin Lành, thì việc phẫu tích trên xác người không còn bị cấm đoán mạnh mẽ (dù vẫn có những yêu cầu như cơ thể người phẫu tích phải là nam, thường là tử tù, và có sự đồng ý của giáo hội). Một buổi phẫu tích tử thi, thường sẽ là một sự kiện công khai, và cũng rất hiếm hoi ,nó nhận được sự quan tâm, không chỉ của giới thầy thuốc, mà còn cả những người ngoại đạo. Bức tranh của Rembrandt, chính là mô tả sự kiện như vậy.

Ở góc phải tranh, là hình ảnh một cuốn sách đang mở sẵn, có lẽ là cuốn Cấu tạo cơ thể con người ( De humani corporis fabrica) của Andreas Vesalius - cuốn sách có thể coi là kinh thánh của ngành Y lúc bấy giờ, và Vesalius, cũng là người đặt nền móng cơ bản nhất cho nền y học hiện đại.

Một điều thú vị trong bức tranh này, mà mình tạm chưa giải thích được, đó là thường những cuộc giải phẫu tử thi thời xưa, sẽ bắt đầu từ bụng - phần có nhiều tạng và dễ thối nhất, trong khi trong tranh, cuộc giải phẫu lại bắt đầu từ phần cẳng tay.

Chữ ký của Rembrandt (đây là một trong những tác phẩm mà Rembrandt ký tên đầu tiên, đánh dấu việc ông hoàn toàn theo đuổi hội họa một cách chuyên nghiệp)

Khi được đặt hàng vẽ bức tranh chân dung nhóm này, Rembrandt mới 26 tuổi, một độ tuổi còn rất trẻ. Nhưng tài năng được thể hiện trong bức tranh này thì phải là của một bậc thầy. Mình khen vậy thì hơi ngượng, do mình chỉ là dân ngoại đạo với hội họa, hiểu biết về mấy thứ như tỉ lệ cơ thể có ra gì đâu mà khen với chê. Nhưng ít nhất, cái cách ông vẽ xác chết dùng trong buổi học giải phẫu, và cách ông làm nổi bật lên sự sắc da tái xám của cái xác bằng ánh sáng, làm mình ấn tượng. Nó rất giống thật. Và cách ông vẽ bàn tay của người bác sĩ, mới đẹp đẽ làm sao.

Chi tiết bàn tay Dr Tulp

Phần rốn của xác chết, có thể thấy được hình dạng của chữ r, đây có lẽ là "chữ ký thứ 2" của Rembrandt.

Xác chết người tử tù được đặt ở trung tâm - một hình ảnh mà trước đó hay dùng với chúa Jesus. Hai hình ảnh tương đồng, nhưng lại hoàn toàn đối lập nhau. Chúa Jesus thần thánh và thiêng liêng, cái chết của người, dù là cái chết đi nữa, vẫn rất "đẹp đẽ". Còn xác người tử tù, lại phàm tục và trần thế, với làn da xám xịt, một hình ảnh xấu xí về cái chết.

Cảm nhận riêng người viết (thú thật thì ở trên toàn đi lượm lặt linh tinh): Từ trước đến nay, mình luôn nghĩ cơ thể người là một điều kỳ diệu. Chính xác hơn, sự sống là một điều kỳ diệu. Làm thế nào mà mỗi cơ quan trong cơ thể đều hoạt động nhịp nhàng với nhau, mỗi hơi thở, mỗi cử động, mỗi phản xạ của chúng ta, đều được điều khiển bằng những quá trình phức tạp và tinh vi, và thú vị đến mức đọc mãi mà không chán. Và thậm chí cho đến nay, ta vẫn chưa thực sự hiểu hết về cơ thể người.

Và thật khó tưởng tượng được, rằng thời trước đó, việc tìm hiểu về cơ thể người đã khó khăn đến chừng nào. Việc ăn trộm xác để lén lút phẫu tích là không hề hiếm (bản thân Leonardo và Michelangelo hẳn cũng phải bí mật phẫu tích xác người). Việc phẫu tích được đưa thành sự kiện công khai (dù rất hiếm hoi, như bác sĩ Tulp, trong suốt sự nghiệp của mình, ông tiến hành phẫu tích hình như chỉ có 8,9 lần gì đó), là một bước tiến dài trong việc tìm hiểu tri thức về chính bản thân chúng ta.

Từ thế kỷ 17 đến nay, chúng ta đã đi được rất xa. Nhưng nếu không có những người đặt nền móng thủa ban đầu ấy, hẳn là chúng ta không thể bước dài được đến thế. Việc phẫu tích tử thi, vẫn luôn luôn, luôn luôn chiếm một vai trò rất quan trọng trong việc dạy, và tìm hiểu tri thức Y Khoa.

Một quãng đường rất dài đã qua....