BÀN VỀ "NHẤT LÉ, NHÌ LÙN, TAM HÔ, TỨ RỖ" DƯỚI GÓC ĐỘ TÂM LÝ HỌC XÃ HỘI
Dân gian Việt Nam có câu "nhất lé, nhì lùn, tam hô, tứ rỗ" để nhìn người. Bốn dị tướng lé, lùn, hô, rỗ bị xếp vào diện cần đề phòng vì gắn với tính gian xảo, tinh ranh, mưu mô. Bỏ qua yếu tố tướng số, câu này chạm đúng một hiện tượng tâm lý có thật: người cảm thấy mình bất lợi, dù về ngoại hình, địa vị hay hoàn cảnh sống, thường tự vệ bằng cách tính toán khôn khéo hơn để không bị thiệt. Tâm lý học và các nghiên cứu lịch sử, nhân học hiện đại giải thích được cơ chế này, đồng thời cho thấy nó không chỉ đúng với từng người mà cả một cộng đồng sống trong hoàn cảnh sinh thái khác nhau cũng hình thành tính cách tập thể khác nhau vì lý do tương tự.
_____________________________________________
CƠ CHẾ BÙ ĐẮP TÂM LÝ Ở CẤP ĐỘ CÁ NHÂN
Nhà tâm thần học Alfred Adler, người sáng lập Tâm lý học cá nhân đầu thế kỷ 20, gọi cảm giác thua kém người khác về ngoại hình hay hoàn cảnh là phức cảm tự ti. Để bớt bất an, người mang phức cảm này thường bù đắp lại bằng cách quan sát tinh, tính toán kỹ và nhạy với nguy cơ bị thiệt. Đây chính là cơ sở khoa học cho việc dân gian gán các dị tướng như lé, lùn với tính khôn lỏi, thực dụng.
Nhà tâm lý học Daniel Kahneman, đoạt giải Nobel Kinh tế năm 2002, chứng minh con người sợ mất hơn thích được, gọi là ác cảm mất mát. Người tự thấy mình yếu thế càng sợ bị thiệt, nên càng tính toán kỹ trong giao dịch và quan hệ xã hội.
Năm 2018, nhà nghiên cứu Jill Knapen tại Đại học Vrije Amsterdam kiểm chứng điều này bằng trò chơi chia tài nguyên. Khi đối thủ cao hơn nhưng không thể trả đũa, đàn ông thấp hơn giữ phần lợi cho mình nhiều hơn. Nhưng khi đối thủ có thể phản ứng lại, sự khác biệt biến mất, tức người thấp không hung hăng hơn mà chỉ khéo giành lợi lúc an toàn. Nhóm nghiên cứu gọi đây là hiệu ứng Napoleon.
Lịch sử châu Âu có một ví dụ đúng tinh thần phê phán của thành ngữ. Nhà ngoại giao Pháp Talleyrand bị tật bàn chân khoèo bẩm sinh, không thể theo binh nghiệp như con nhà quý tộc khác nên bị gia đình ép đi tu. Từ bất lợi đó, ông trở thành một trong những chính khách khôn ngoan và cơ hội nhất lịch sử châu Âu, lần lượt phụng sự rồi phản bội chế độ quân chủ, nền Cộng hòa, Napoleon và triều Bourbon, luôn ngả về phe thắng và trục lợi qua hối lộ. Tên ông thành biểu tượng cho sự phản trắc, và một số sử gia cho rằng chính khiếm khuyết thời nhỏ đã tạo nên xu hướng sẵn sàng phản bội để giữ lợi ích riêng đó.
_____________________________________________
ÁP LỰC SINH THÁI Ở CẤP ĐỘ CỘNG ĐỒNG
Cơ chế bù đắp ở một người cũng xảy ra ở cả một cộng đồng khi họ cùng sống thiếu thốn. Nhà nghiên cứu Sendhil Mullainathan và Eldar Shafir gọi đây là tâm lý khan hiếm: khi thiếu tiền, thời gian hay không gian sống kéo dài, não bộ rơi vào trạng thái đường hầm, chỉ tập trung lo giải quyết cái thiếu trước mắt. Nhờ vậy con người nhạy hơn với giá trị từng nguồn lực nhỏ, nhưng cũng đề phòng cao và chỉ nghĩ đến lợi ích ngắn hạn, khó tin tưởng lâu dài.
Khi tài nguyên dồi dào, tranh chấp tốn kém hơn lợi ích mang lại nên cộng đồng thiên về hợp tác, chia sẻ. Khi tài nguyên chật hẹp, phần lợi của người này là phần thiệt của người kia, nên tâm lý phòng thủ, tính toán trở thành cách tự vệ cần thiết.
Ngay cả khi tài nguyên dư thừa, riêng mật độ đông đúc cũng đủ phá vỡ trật tự xã hội. Nhà nghiên cứu John Calhoun, qua thí nghiệm với chuột thập niên 1960 và 1970, xây dựng những "không gian không tưởng" với thức ăn, nước uống thoải mái, không có thiên địch, chỉ giới hạn diện tích sống. Khi số lượng chuột vượt ngưỡng, con đầu đàn trở nên hung hãn, con khác rút lui, cả đàn suy thoái dần đến diệt vong dù thức ăn vẫn còn dư. Điều này cho thấy sự chen chúc, chật chội tự nó cũng gây áp lực sinh tồn không kém gì thiếu ăn, như sẽ thấy rõ hơn qua làng xã đông đúc ở Bắc Bộ dưới đây.
_____________________________________________
BẰNG CHỨNG LỊCH SỬ VÀ NHÂN HỌC
Bắc Bộ và Nam Bộ Việt Nam là ví dụ rõ cho sự đối lập này. Đồng bằng sông Hồng đất chật người đông, hay gặp lũ lụt, hạn hán, nên làng xã ở đây khép kín, cẩn trọng, tích góp và đề phòng người lạ. Ngược lại, sách Gia Định thành thông chí của Trịnh Hoài Đức, viết đầu thế kỷ 19, mô tả vùng Gia Định "đất rộng vật thực nhiều, không lo sự đói rét", nên người dân ở đây phóng khoáng, hiếu khách, không tính toán với người lạ.
Ở châu Âu, nhà khoa học chính trị Edward Banfield năm 1958 nghiên cứu một thị trấn nghèo miền Nam nước Ý và đặt tên hiện tượng này là chủ nghĩa gia tộc phi đạo đức, mỗi gia tộc chỉ lo lợi ích ngắn hạn của mình, mặc định người khác cũng vậy nên nghi kỵ cao độ với người ngoài dòng họ. Ông gắn điều này với đất đai cằn cỗi, nước khan hiếm và tỷ lệ tử vong cao ở vùng đó. Ngược lại, các thung lũng trù phú ở Bắc và Tây Âu, nơi mùa màng ổn định hơn, dễ hình thành sự tin tưởng giữa người lạ và giao thương minh bạch hơn.
Năm 2014, nhà tâm lý học Thomas Talhelm và cộng sự khảo sát hơn 1.000 người Hán ở sáu vùng Trung Quốc, công bố trên tạp chí Science. Vùng trồng lúa nước ở miền Nam, nơi nông dân phải phối hợp tưới tiêu và lao động chung, hình thành lối nghĩ tổng thể, phụ thuộc lẫn nhau, hào phóng với người quen nhưng khắt khe với người lạ. Vùng trồng lúa mì ở miền Bắc, nơi mỗi nhà canh tác độc lập, hình thành lối nghĩ phân tích, cá nhân hơn.
Bộ tộc Ik ở Uganda, được nhà nhân học Colin Turnbull ghi lại năm 1972, là ví dụ cực đoan cho thấy khan hiếm có thể phá vỡ đạo đức cả một cộng đồng. Sau khi bị dồn khỏi vùng săn bắn cũ vào một cao nguyên cằn cỗi và chịu đói kéo dài, người Ik trở nên ích kỷ đến mức cha mẹ giành ăn của con. Giới nhân học sau này chỉ ra Turnbull quan sát đúng lúc đói kém cấp tính nhất, và khi nạn đói qua đi, người Ik trở lại hợp tác, chia sẻ như trước, càng cho thấy chính áp lực sinh thái nhất thời, không phải bản chất dân tộc, đã gây ra sự sụp đổ đạo đức đó.
Nhìn chung, bằng chứng từ Việt Nam, châu Âu, Trung Quốc đến bộ tộc Ik cho thấy tính cách của một cộng đồng, dù hào sảng hay đề phòng, cởi mở hay tính toán, không phải bản chất bẩm sinh của nhóm người nào, mà là kết quả thích ứng lâu dài với hoàn cảnh sinh thái, đúng như cơ chế bù đắp đã vận hành ở từng cá nhân.
Cre: Vuong Chi Nghia
Posted Aug 3, 2026, 1:46 PM UTC